पंचक म्हणजे काय?
पंचक हा प्रत्येक महिन्यातील साधारण पाच दिवसांचा असा काळ असतो, जेव्हा चंद्र शेवटच्या पाच नक्षत्रांतून — धनिष्ठा (दुसरा भाग), शततारका, पूर्वाभाद्रपदा, उत्तराभाद्रपदा आणि रेवती — प्रवास करतो. म्हणजेच, जेव्हा चंद्र कुंभ आणि मीन राशीत असतो. या पाच नक्षत्रांच्या समूहामुळे या काळाला "पंचक" असे म्हणतात आणि परंपरेनुसार या काळात काही विशिष्ट कामे पुढे ढकलली जातात.
पंचकाचे पाच प्रकार
पंचकाचे नाव आणि त्याचे स्वरूप ते कोणत्या वारानुसार सुरू होते यावर अवलंबून असते:
- रोग पंचक (रविवारी सुरू होणारे) — हे आरोग्याशी संबंधित असते; त्यामुळे आरोग्यावर परिणाम करू शकणाऱ्या कोणत्याही गोष्टीची सुरुवात करणे टाळावे.
- राज पंचक (सोमवारी सुरू होणारे) — हे तुलनेने शुभ मानले जाते; मालमत्ता आणि प्रशासकीय कामांसाठी हे पोषक असते.
- अग्नि पंचक (मंगळवारी सुरू होणारे) — याचा संबंध आग, वाद आणि अपघातांशी असतो; त्यामुळे जोखमीची किंवा न्यायालयीन प्रकरणांशी संबंधित कामे टाळावीत.
- चोर पंचक (शुक्रवारी सुरू होणारे) — हे चोरी आणि नुकसानीशी संबंधित असते; मोठे आर्थिक व्यवहार आणि मौल्यवान वस्तूंसह प्रवास करणे टाळावे.
- मृत्यू पंचक (शनिवारी सुरू होणारे) — हे सर्वात अधिक सावधगिरीने पाळले जाते; धोकादायक उपक्रम आणि प्रवास करणे टाळावे.
बुधवार किंवा गुरुवार पासून सुरू होणाऱ्या पंचकाचा कोणताही विशेष दोष नसतो आणि त्याला साधारण पंचक मानले जाते.
पंचकात पारंपरिकरीत्या काय टाळावे?
शास्त्रीय ग्रंथांनुसार पंचकात पाच मुख्य गोष्टी टाळण्यास सांगितले आहे: दक्षिण दिशेला प्रवास करणे, लाकूड किंवा इंधन गोळा करणे, घराचे छप्पर बांधणे, बिछाना किंवा पलंग तयार करणे आणि अंत्यसंस्कार करणे (जे अपरिहार्य असल्यास विशेष शांती विधी करून केले जातात). दैनंदिन कामे, पूजा आणि शुभ संस्कारांवर साधारणपणे कोणतीही बंदी नसते.
वेळेची गणना कशी केली जाते?
जेव्हा चंद्र धनिष्ठा नक्षत्राच्या दुसऱ्या भागात (३००°) प्रवेश करतो तेव्हा पंचक सुरू होते आणि रेवती नक्षत्राचा (३६०°) प्रवास संपल्यावर ते समाप्त होते. हे खगोलशास्त्रीयदृष्ट्या अचूक क्षण असतात जे पृथ्वीवर सर्वत्र सारखेच असतात — फक्त वेळ तुमच्या टाइमझोननुसार बदलतो, म्हणूनच तुम्ही वर तुमचे स्थान (Location) सेट करू शकता. या वेळेची गणना 'लाहिरी अयनांश' वापरून केली जाते.
दिवसाचे संपूर्ण वाचन करण्यासाठी आजचे पंचांग पहा आणि पंचकासोबतच गण्डमूळ आणि भद्रा यांची माहिती मिळवण्यासाठी मासिक पंचांग पहा.