ଆଷାଢ଼ୀ (ଦେବଶୟନୀ) ଏକାଦଶୀ: ମହତ୍ତ୍ୱ, ପୂଜାବିଧି, ପୌରାଣିକ କଥା ଏବଂ ପାଳନ
ଆଷାଢ଼ୀ ଏକାଦଶୀ, ଯାହାକୁ ଦେବଶୟନୀ ଏକାଦଶୀ, ହରି ଶୟନୀ ଏକାଦଶୀ କିମ୍ବା ପଦ୍ମ ଏକାଦଶୀ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ, ହିନ୍ଦୁ ପଞ୍ଜିକାରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ଅଟେ। ଏହା ଆଷାଢ଼ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀ ତିଥିରେ ପଡ଼ିଥାଏ।
ଏହି ଦିନଠାରୁ ପବିତ୍ର 'ଚାତୁର୍ମାସ' ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ଏହି ସମୟରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କ୍ଷୀର ସାଗରରେ ଶେଷନାଗ ଉପରେ ଶୟନ କରି 'ଯୋଗ ନିଦ୍ରା'ରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପ୍ରବୋଧିନୀ (ଦେବୁଠାଣୀ) ଏକାଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ବିଶ୍ରାମରେ ରହନ୍ତି।
ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ
ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବଶୟନୀ ଏକାଦଶୀର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି। ଏହାକୁ ସେହି ଦିନ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ, ଯେଉଁଦିନ ସୃଷ୍ଟିର ପାଳନକାରୀ ଚାରି ମାସ ପାଇଁ ଶୟନ କରନ୍ତି। ଏହି ଚାତୁର୍ମାସ ଅବଧିରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା, ଆତ୍ମ-ଅନୁଶାସନ, ଦାନ ଏବଂ ଭକ୍ତି ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ। ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ, ବିବାହ ଏବଂ ଗୃହପ୍ରବେଶ ପରି ମୁଖ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜାଗରଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥଗିତ ରଖାଯାଏ।
ଏହି ଦିନ ପାଳିତ ହେଉଥିବା ବ୍ରତ ମନ ଏବଂ ଶରୀରକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ଜମା ହୋଇଥିବା ପାପକୁ ଦୂର କରେ ଏବଂ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରଦାନ କରେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ଅନେକ ଭକ୍ତ ଏହି ଦିନ ସଂକଳ୍ପ ନିଅନ୍ତି, ଯାହା ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାତୁର୍ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଳନ କରିଥାନ୍ତି।
ପୌରାଣିକ କଥା
ଏହି ଏକାଦଶୀ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କଥା ହେଉଛି ମହାରାଜ ମନ୍ଧାତାର ଗଳ୍ପ। ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ତିନି ବର୍ଷ ଧରି ଭୟଙ୍କର ମରୁଡ଼ି ପଡ଼ିଥିଲା। ଅନେକ ପ୍ରୟାସ ସତ୍ତ୍ୱେ ବର୍ଷା ହୋଇନଥିଲା। ସେତେବେଳେ ଅଙ୍ଗିରସ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱାସର ସହ ଦେବଶୟନୀ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ ପରାମର୍ଶ ଦେଲେ। ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଏବଂ ପ୍ରଜା ଏହି ପରାମର୍ଶ ମାନିଲେ, ସେଠାରେ ପ୍ରଚୁର ବର୍ଷା ହେଲା ଏବଂ ରାଜ୍ୟରେ ପୁନର୍ବାର ସମୃଦ୍ଧି ଫେରିଆସିଲା। ଏହି କଥା ଏହି ଦିନର ବିଶେଷ କୃପାକୁ ଦର୍ଶାଏ।
ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଏହି ଏକାଦଶୀରେ ଯୋଗ ନିଦ୍ରାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ଚାରି ମାସ ପରେ ପ୍ରବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀରେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଅନ୍ତି।
ପୂଜାବିଧି ଏବଂ ପାଳନ
ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରାତଃକାଳେ ସ୍ନାନ କରି ପବିତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି ଦିନ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଏକ ସଫା ପୀଠରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ (କିମ୍ବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ)ଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି କିମ୍ବା ଛବି ସ୍ଥାପନ କରି ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ପୂଜା କରାଯାଏ।
ପୂଜାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଏହି ସବୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ:
- ତୁଳସୀ ପତ୍ର
- ହଳଦିଆ ଫୁଲ
- ଫଳ ଏବଂ ଶୁଷକାଳ ଫଳ (Dry fruits)
- ପଞ୍ଚାମୃତ
- ଧୂପ ଏବଂ ଘିଅ ଦୀପ
ଅନେକ ଭକ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ ସହସ୍ରନାମ ପାଠ କରନ୍ତି, “ଓମ୍ ନମୋ ଭଗବତେ ବାସୁଦେବାୟ” ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭଜନ ଗାନ କରନ୍ତି। ଏହି ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ମାନି ନିଆଯାଏ।
ଉପବାସ
ଅଧିକାଂଶ ଭକ୍ତ ଏକ କଠୋର ଉପବାସ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଶସ୍ୟ, ଡାଲି ଏବଂ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପନିପରିବା ଖାଇବା ନିଷେଧ। କେତେକ ଭକ୍ତ ନିର୍ଜଳ ଉପବାସ ରଖନ୍ତି ତ କେତେକ କେବଳ ଫଳ, କ୍ଷୀର କିମ୍ବା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆହାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପରଦିନ ସକାଳେ (ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥି) ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରଣ ସମୟରେ ଉପବାସ ଭାଙ୍ଗାଯାଏ।
ଚାତୁର୍ମାସ ଏବଂ ୱାରୀ ସହ ସମ୍ପର୍କ
ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ, ଆଷାଢ଼ୀ ଏକାଦଶୀ ସମୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପଣ୍ଢରପୁର ୱାରୀର ସମାପ୍ତି ହୁଏ। ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ୱାରିକାରୀ ସନ୍ଥ ଦ୍ଞାଣେଶ୍ୱର ଏବଂ ତୁକାରାମଙ୍କ ପାଲକି ଧରି, ଅଭଙ୍ଗ ଗାନ କରି ଏବଂ ଭିଠଠଳ ନାମ ଜପ କରି ସପ୍ତାହ ଧରି ପାଦରେ ପାଦ ମିଶାଇ ଚାଲିଆସନ୍ତି। ସେମାନେ ଏହି ଦିନ ଭଗବାନ ଭିଠଠଳ ଏବଂ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପଣ୍ଢରପୁର ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ଏହି ଏକାଦଶୀରୁ ଚାତୁର୍ମାସ ଆରମ୍ଭ ହେବା ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆତ୍ମ-ଚିନ୍ତନ କରିବା, ସଂଯମତା ପାଳନ କରିବା ଏବଂ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ନିଜର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜୀବନକୁ ଗଭୀର କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ।
ଗଭୀର ବାର୍ତ୍ତା
ଆଷାଢ଼ୀ ଏକାଦଶୀ କେବଳ ଏକ ଉପବାସର ଦିନ ନୁହେଁ। ଏହା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରର ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସୂଚାଏ — ଏହା ଏଭଳି ଏକ ସମୟ ଯେତେବେଳେ ବାହ୍ୟ ଉତ୍ସବ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଶାନ୍ତ ଅନୁଶାସନ, ଆତ୍ମ-ପରିଲୋକନ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଭକ୍ତି ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପାଏ। ନିଷ୍ଠାର ସହ ଉପବାସ ଏବଂ ଚାତୁର୍ମାସ ଆରମ୍ଭ କରି ଭକ୍ତମାନେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃପା ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି ଏବଂ ଆଗାମୀ ଚାରି ମାସ ପାଇଁ ନିଜକୁ ମାନସିକ ସ୍ତରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
ଘରେ ସରଳ ପୂଜା, ମନ୍ଦିର ଦର୍ଶନ କିମ୍ବା ପଣ୍ଢରପୁର ୱାରୀରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ — ଯେକୌଣସି ମାଧ୍ୟମରେ ହେଉ, ଏହି ଦିନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇଦିଏ ଯେ ପ୍ରକୃତ ବିଶ୍ରାମ ଏବଂ ନୂତନତ୍ୱ କେବଳ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣାଗତିରୁ ହିଁ ମିଳିଥାଏ।
ତିଥି ନିର୍ଧାରଣ
ଏହା ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀ (୧୧ଶ ତିଥି)ରେ ପଡ଼ିଥାଏ। ଏଥିରୁ ଚାରି ମାସ ପରେ ପ୍ରବୋଧିନୀ (ଦେବୁଠାଣୀ) ଏକାଦଶୀରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ "ଜାଗ୍ରତ" ହୁଅନ୍ତି।