ନାଗ ପଞ୍ଚମୀ ପର୍ବ: ମହତ୍ତ୍ଵ, ପୂଜା ବିଧି, ପୌରାଣିକ କଥା ଏବଂ ପାଳନ
ନାଗ ପଞ୍ଚମୀ ହେଉଛି ଏକ ପାରମ୍ପରିକ ହିନ୍ଦୁ ପର୍ବ, ଯାହା ନାଗ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ସମର୍ପିତ। ଏହା ଶ୍ରାବଣ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ପଡ଼ିଥାଏ।
ଏହି ଦିନ ଭକ୍ତମାନେ ସର୍ପଦଂଶରୁ ରକ୍ଷା, ପରିବାରର ମଙ୍ଗଳ, ସମୃଦ୍ଧି ଏବଂ କାଳ ସର୍ପ ଦୋଷ ଭଳି ଗ୍ରହ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ନାଗ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି ଏବଂ କ୍ଷୀର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।
ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ଵ
ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ ସର୍ପମାନେ କେବଳ ପୃଥିବୀର ଜୀବ ନୁହନ୍ତି, ବରଂ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶକ୍ତି, ରକ୍ଷଣ, ପ୍ରଜନନ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ସନ୍ତୁଳନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି। ଶେଷ-ନାଗ (ଅନନ୍ତ) ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶୟନସ୍ଥଳ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି, ବାସୁକି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ କଣ୍ଠରେ ବିରାଜମାନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାଗମାନେ ନିଧି ଓ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ପରିଗଣିତ।
ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଯେତେବେଳେ ସାପମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଜଳମଗ୍ନ ଗାତରୁ ବାହାରକୁ ଆସନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ନାଗ ପଞ୍ଚମୀ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଏହି ପର୍ବ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ପ୍ରକାଶ କରିବାର ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହ ସମନ୍ୱୟ ସ୍ଥାପନ କରିବାର ଏକ ମାଧ୍ୟମ। କୁଣ୍ଡଳୀରେ କାଳ ସର୍ପ ଦୋଷ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏବଂ ରାହୁ ଓ କେତୁ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରତିକାର ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଦିନ ଭାବେ ବିବେଚିତ।
ପୌରାଣିକ କଥା
ନାଗ ପଞ୍ଚମୀ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କଥା ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ମହାଭାରତରୁ ଆସିଛି। ରାଜା ପରିକ୍ଷିତଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଜା ଜନମେଜୟ, ନାଗ ତକ୍ଷକ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବା ପାଇଁ ଏକ ବିଶାଳ 'ସର୍ପ ସତ୍ର' (ସର୍ପ ଯଜ୍ଞ) ଆୟୋଜନ କରିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମଗ୍ର ନାଗ ବଂଶକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ threatening ହେଲା, ସେତେବେଳେ ଯୁବ ଋଷି ଅସ୍ତିକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରି ରାଜାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ବନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଯେଉଁ ଦିନ ଏହି ଯଜ୍ଞ ବନ୍ଦ ହୋଇଥିଲା, ତାହାକୁ ନାଗ ପଞ୍ଚମୀ ଭାବେ ମନେ ରଖାଯାଏ — ଯାହା ଭୟ ଅପେକ୍ଷା ଦୟା, ରକ୍ଷଣ ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଦିନ।
ଆଉ ଏକ ଲୋକପ୍ରିୟ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଜଣେ ଚାଷୀ ନିଜ ଜମି ଲଗାଇବା ସମୟରେ ଅଜାଣତରେ କିଛି ସାମାନ୍ୟ ସାପମାନଙ୍କୁ ମାରିଦେଇଥିଲେ। ମାତା ସର୍ପ ଏହାର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବା ପାଇଁ ଚାଷୀ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଚାଷୀର ଝିଅ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ସେହି ଝିଅଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିର ସହ କ୍ଷୀର ଅର୍ପଣ କରି କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲା। ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ଦେଖି ସର୍ପ ମାତା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ପରିବାରକୁ ରକ୍ଷା କରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ଏହି କାହାଣୀ ସବୁ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଏବଂ ସମ୍ମାନର ଶକ୍ତିକୁ ଦର୍ଶାଏ।
ଯମୁନା ନଦୀରେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାଳିୟ ନାଗର ଦମନର କଥା ମଧ୍ୟ ସର୍ପ ପୂଜା ସହିତ ଜଡ଼ିତ।
ପୂଜା ବିଧି ଏବଂ ପାଳନ
ଭକ୍ତମାନେ ସକାଳୁ ଉଠି, ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ପୂଜା ସ୍ଥାନକୁ ସଫା କରନ୍ତି। ସାଧାରଣ ପୂଜା ବିଧିଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
- ହଳଦୀ, ଚନ୍ଦନ ପେଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଚାଉଳ ଗୁଣ୍ଡ ସାହାଯ୍ୟରେ କାନ୍ଥ, ପେଡ଼ି କିମ୍ବା କାଠ ଫଳକରେ ସାପର ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିବା।
- ନାଗ ଦେବତାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି କିମ୍ବା ଚିତ୍ରକୁ କ୍ଷୀର, ଜଳ, ଫୁଲ, ହଳଦୀ, କୁମକୁମ, ଅକ୍ଷତ ଏବଂ ମିଠା ଅର୍ପଣ କରିବା।
- ସର୍ପ ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ପୋକାମାଟି (ଯାହାକୁ ନାଗମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥଳ ବୋଲି ବିବେଚିତ) କୁ ପରିଦର୍ଶନ କରି କ୍ଷୀର ଢାଳିବା।
- “ଓଁ ସର୍ପେଭ୍ୟୋ ନମଃ” କିମ୍ବା “ଓଁ ନାଗ ଦେବତାୟ ନମଃ” ପରି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା।
- ପାରିବାରିକ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ଉପାସ (ପୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଆଂଶିକ) ପାଳନ କରିବା।
- ଶିବଲିଙ୍ଗରେ କ୍ଷୀର ଓ ଜଳରେ ଅଭିଷେକ କରିବା, କାରଣ ସାପମାନେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ସହିତ ନିବିଡ଼ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ।
ଅନେକ ଘରେ ମହିଳାମାନେ ଘରର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ପାଖରେ ସାପର ଚିତ୍ର ଆଙ୍କି ପରିବାରର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଏହି ଦିନ ଦାନ ଏବଂ ଅବହେଳିତମାନଙ୍କୁ ଖାଇବାକୁ ଦେବା ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ମାନି ନିଆଯାଏ।
ପ୍ରାଦେଶିକ ପରମ୍ପରା
ନାଗ ପଞ୍ଚମୀ ଭାରତ ଏବଂ ନେପାଳରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ପାଳିତ ହୁଏ। ଉତ୍ତର ଭାରତ ଏବଂ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଅଧିକାଂଶ ସ୍ଥାନରେ ଏହା ଶ୍ରାବଣ ଶୁକ୍ଳ ପଞ୍ଚମୀରେ ପାଳିତ ହୁଏ। ରାଜସ୍ଥାନ, ବିହାର ଏବଂ ଗୁଜରାଟର କିଛି ଅଞ୍ଚଳରେ ସମୟ କିମ୍ବା ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଥାଏ। ଗୁଜରାଟରେ, ନାଗ ପଞ୍ଚମ ନାମକ ଏକ ପର୍ବ ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀର ପାଖାପାଖି ପାଳିତ ହୁଏ। ନାଗ ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଭକ୍ତଙ୍କ ଗହଳି ହୁଏ ଏବଂ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ପାରମ୍ପରିକ ସାପ-ବିଶାହରୀମାନେ ବହୁତ ଯତ୍ନ ଏବଂ ସମ୍ମାନର ସହ ଜୀବନ୍ତ ସାପଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି (ଯଦିଓ ଆଧୁନିକ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ପୂଜା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ)।
ଗୁଢ଼ ବାର୍ତ୍ତା
ନାଗ ପଞ୍ଚମୀ ଆମକୁ ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବନର ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ। ନାଗମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ, ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଯେ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ଥାଇପାରେ। ଏହି ପର୍ବ ନମ୍ରତା, କୃତଜ୍ଞତା ଏବଂ ଏହି ବୁଝାମଣାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ ଯେ ରକ୍ଷା ଏବଂ ଆଶୀର୍ବାଦ ଅଧିକାର ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମ୍ମାନ ପାଇଁ ମିଳିଥାଏ।
ସାଧାରଣ ଘରୋଇ ପୂଜା, ମନ୍ଦିର ପରିଦର୍ଶନ କିମ୍ବା କ୍ଷୀର ଅର୍ପଣ ମାଧ୍ୟମରେ ପାଳିତ ହେଉ, ନାଗ ପଞ୍ଚମୀ ମଣିଷ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ବନ୍ଧନର ଏକ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ମୃତି ଭାବେ ରହିଛି।
ତିଥି ନିର୍ଧାରଣ
ନାଗ ପଞ୍ଚମୀ ଶ୍ରାବଣ ମାସ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ପଡ଼ିଥାଏ।