ଶ୍ରାବଣ ସୋମବାର ବ୍ରତ: ମହତ୍ତ୍ୱ, ପୂଜା ବିଧି, ତିଥି, କଥା ଏବଂ ପାଳନ
ଶ୍ରାବଣ ସୋମବାର ବ୍ରତ ହେଉଛି ପବିତ୍ର ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ଏକ ପବିତ୍ର ସୋମବାର ଉପବାସ। ହିନ୍ଦୁ ପଞ୍ଜିକା ଅନୁଯାୟୀ ଶିବ ଆରାଧନା ପାଇଁ ଶ୍ରାବଣ ମାସକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ମାନାଯାଏ। ସୋମବାରର ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି, କାରଣ ଏହି ଦିନଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ସହିତ ଜଡ଼ିତ।
ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ଦିନ ଉପବାସ ରହନ୍ତି, ଶିବଲିଙ୍ଗର ଜଳାଭିଷେକ କରନ୍ତି, ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଶାନ୍ତି, ବୈବାହିକ ସୁଖ, ପାରିବାରିକ କଲ୍ୟାଣ ଏବଂ ମନସ୍କାମନା ପୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି।
ଶ୍ରାବଣ ଏବଂ ସୋମବାର ବ୍ରତର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ
ଶ୍ରାବଣ ମାସ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନର କାହାଣୀ ସହିତ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ଯେତେବେଳେ ଭୟଙ୍କର ହଳାହଳ ବିଷ ବାହାରି ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିକୁ ବିପନ୍ନ କରିଥିଲା, ଭଗବାନ ଶିବ ସେହି ବିଷକୁ ପାନ କରି ନିଜ କଣ୍ଠରେ ରଖିଥିଲେ, ଯାହାଫଳରେ ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ନୀଳ ରଙ୍ଗର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ 'ନୀଳକଣ୍ଠ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ, କୃତଜ୍ଞତା ଏବଂ ଭକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ସ୍ୱରୂପ ଶିବଲିଙ୍ଗରେ ଜଳ, କ୍ଷୀର ଏବଂ ଶୀତଳ ପଦାର୍ଥ ଅର୍ପଣ କରିବା ପାଇଁ ଶ୍ରାବଣ ମାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର।
ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ଶ୍ରାବଣ ସୋମବାର ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ ଭଗବାନ ଶିବ ଏବଂ ମାତା ପାର୍ବତୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଅବିବାହିତା ଝିଅମାନେ ଜଣେ ଗୁଣୀ ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ ବର ପାଇବା ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ ରଖନ୍ତି। ବିବାହିତ ମହିଳାମାନେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ପରିବାରର ସୁଖ-ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଅନେକ ଭକ୍ତ 'ଷୋଳଶି ସୋମବାର' (ଲଗାତାର ୧୬ଟି ସୋମବାର) ର ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଯାହା ପ୍ରାୟତଃ ଶ୍ରାବଣ ମାସରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ମାନାଯାଏ।
ଏହି ବ୍ରତ ବାଧା-ବିଘ୍ନ ଦୂର କରିବା, ମନ ଓ ଶରୀରର ଶୁଦ୍ଧତା ଏବଂ ଭକ୍ତି ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
ଶ୍ରାବଣ ସୋମବାର ବ୍ରତ କଥା
ଏକ ପ୍ରଚଳିତ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଜଣେ ଧନୀ ଦମ୍ପତି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କର ପରମ ଭକ୍ତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ। ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱାସର ସହିତ ସୋମବାର ବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମାତା ପାର୍ବତୀ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ପୁତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ସେମାନଙ୍କର 'ଅମର' ନାମକ ଏକ ସୁସ୍ଥ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ ହୋଇଥିଲା ଯେ ସେ କେବଳ ବାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବିତ ରହିବ।
ପୁଅଟି ବଡ଼ ହେବା ପରେ ତାକୁ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ କାଶୀ ପଠାଗଲା। ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଜଣେ ଅଧା-ଅନ୍ଧ ରାଜକୁମାରର ସ୍ଥାନରେ ତାକୁ ଏକ ବିବାହରେ ଯିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରାଗଲା। ଅମର ଏଥିପାଇଁ ସମ୍ମତି ପ୍ରଦାନ କଲେ କିନ୍ତୁ କନ୍ୟା ପାଇଁ ଏକ ସତ୍ୟ ସନ୍ଦେଶ ଛାଡିଗଲେ। ସେ ନିଜ ପିତାମାତାଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ଦାନ-ପୁଣ୍ୟ କରି ନିଜ ଯାତ୍ରା ଜାରି ରଖିଲେ। ଯେଉଁଦିନ ତାଙ୍କର ବାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ସେ ଗଭୀର ଭକ୍ତିର ସହିତ ଶିବ ମନ୍ଦିରରେ ବସି ବିଲ୍ୱ ପତ୍ର ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଯମରାଜ ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣହରଣ ପାଇଁ ଆସିଲେ, ଭଗବାନ ଶିବ ତାର ମୁଦାହଲ କରି ଅମରକୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ କରିଦେଲେ। ଅମର ନିଜ କନ୍ୟାଙ୍କ ସହିତ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ଏହି କାହାଣୀ ଶିଖାଏ ଯେ ନିଷ୍କପଟ ଭକ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ରାବଣ ସୋମବାର ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ ମୃତ୍ୟୁର ଦେବତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ କରାଯାଇପାରେ ଏବଂ ଈଶ୍ୱରୀୟ ସୁରକ୍ଷା ମିଳିଥାଏ।
ପୂଜା ବିଧି ଏବଂ ନିୟମ
ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରାତଃକାଳେ (ବ୍ରହ୍ମ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ) ଉଠି, ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ କରି ପରିଷ୍କାର ପୋଷାକ ପରିଧାନ କରନ୍ତି — ବିଶେଷ କରି ଶୁକ୍ଳ, ହାଲୁକା ରଙ୍ଗର କିମ୍ବା ଗେରୁଆ ରଙ୍ଗର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍।
ପୂଜାର ମୁଖ୍ୟ ପଦକ୍ଷେପ:
୧. ପୂଜା ସ୍ଥାନକୁ ସଫା କରି ସେଠାରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଭଗବାନ ଶିବ ଏବଂ ମାତା ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତୁ।
୨. ଜଳାଭିଷେକ କିମ୍ବା ରୁଦ୍ରାଭିଷେକ କରନ୍ତୁ — “ଓଁ ନମଃ ଶିବାୟ” କିମ୍ବା ମହାମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ଶିବଲିଙ୍ଗରେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ, କ୍ଷୀର, ଦହି, ମହୁ, ଘିଅ ଏବଂ ଚିନି (ପଞ୍ଚାମୃତ) ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ।
୩. ବିଲ୍ୱ ପତ୍ର (ବିଶେଷ କରି ବିଜୋଡ଼ ସଂଖ୍ୟାରେ), ଶୁକ୍ଳ ପୁଷ୍ପ, ଧତୁରା, ଚନ୍ଦନ, ଅକ୍ଷତ, ଫଳ ଏବଂ ମିଠା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ।
୪. ଘିଅ କିମ୍ବା ତିଲ ତେଲର ଦୀପ ଏବଂ ଧୂପ ଜଳାନ୍ତୁ।
୫. ଶିବ ଚାଳିଶା, ଶିବ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ସ୍ତୋତ୍ରମ୍ କିମ୍ବା ଶ୍ରାବଣ ସୋମବାର ବ୍ରତ କଥା ପାଠ କରନ୍ତୁ।
୬. ଆରତି କରନ୍ତୁ ଏବଂ ପରିବାର ସଦସ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସାଦ ବିତରଣ କରନ୍ତୁ।
୭. ଅନେକ ଭକ୍ତ ଶିବ ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଇ ଦର୍ଶନ ଏବଂ ବିଶେଷ ପୂଜା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।
ଉପବାସର ନିୟମ
- ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଜଳ (ଜଳ ବିନା) ଉପବାାସ ସବୁଠାରୁ କଠିନ ରୂପ।
- ଫଳାହାର (ଫଳ, କ୍ଷୀର ଏବଂ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଖାଦ୍ୟ) ସାଧାରଣତଃ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।
- ଶସ୍ୟ, ଡାଲି, ପିଆଜ, ରସୁଣ, ମାଂସାହାର ଏବଂ ତାମସିକ ପଦାର୍ଥରୁ ଦୂରେଇ ରୁହନ୍ତୁ।
- ସାଧାରଣତଃ ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା ପରେ କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ଉପବାସ ଭାଙ୍ଗନ୍ତୁ।
ପୂଜାଟି ଦିନକୁ ଦୁଇଥର — ଥରେ ସକାଳେ ଏବଂ ଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପରେ କରିବା ଉଚିତ୍।
କାନ୍ବର ଯାତ୍ରା
ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ହଜାର ହଜାର ଭକ୍ତ, ଯାହାଙ୍କୁ 'କାନ୍ବରିୟା' କୁହାଯାଏ, କାନ୍ବର ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଜ ପାଦରେ ହରିଦ୍ୱାର, ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ କିମ୍ବା ଗୌମୁଖ ପରି ସ୍ଥାନରୁ ଗଙ୍ଗାଜଳ ଭର୍ତ୍ତି ପାତ୍ର (କାନ୍ବର) ବୋହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ଏହି ପବିତ୍ର ଜଳ ବିଶେଷ କରି ସୋମବାର ଦିନ ଶିବ ମନ୍ଦିରରେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଏହି ପରମ୍ପରା ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଯେ ଗଙ୍ଗାଜଳ ଅର୍ପଣ କଲେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଯିଏ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ବିଷ ପାନ କରିଥିଲେ।
କିଏ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହାର ଲାଭ କ’ଣ?
- ଅବିବାହିତା ମହିଳା – ଜଣେ ଉପଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଗୁଣୀ ବର ପାଇବା ପାଇଁ
- ବିବାହିତ ମହିଳା – ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କଲ୍ୟାଣ ଏବଂ ବୈବାହିକ ସୁଖ ପାଇଁ
- ପୁରୁଷ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଭକ୍ତ – ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଶାନ୍ତି, ବାଧା-ବିଘ୍ନ ଦୂର କରିବା ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରଗତି ପାଇଁ
ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ମିଳେ, ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସହିତ ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
ଗଭୀର ବାର୍ତ୍ତା
ଶ୍ରାବଣ ସୋମବାର ବ୍ରତ କେବଳ ଏକ ସାପ୍ତାହିକ ନିୟମ ନୁହେଁ। ଏହା ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସଂଯମ ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି କରିବାର ଏକ ସୁଯୋଗ। ଶିବଲିଙ୍ଗରେ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରି ଭକ୍ତମାନେ ସେହି ପରମପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି କୃତଜ୍ଞତା ଜଣାନ୍ତି, ଯିଏ ବିଷ ପାନ କରି ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ନିଜର ମନସ୍କାମନା ପାଇଁ ହେଉ ବା ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଷ୍କପଟ ପ୍ରେମ ପାଇଁ, ଶ୍ରାବଣର ସୋମବାର ବ୍ରତ ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ ଭକ୍ତିର ଏକ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ପ୍ରକାଶ।
ବର୍ଷସାରା ଶ୍ରାବଣ ସୋମବାର
ଶ୍ରାବଣ ମାସର ପ୍ରତିଟି ସୋମବାରରେ ଶ୍ରାବଣ ସୋମବାର ବ୍ରତ ପାଳନ କରାଯାଏ। ଉପରୋକ୍ତ ତାଲିକାରେ ଚୟିତ ବର୍ଷ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଶ୍ରାବଣ ସୋମବାରର ତାରିଖ ଦିଆଯାଇଛି। ଆପଣଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ତାରିଖ ଦେଖିବା ପାଇଁ ବର୍ଷ ଚୟନ କରନ୍ତୁ; ବର୍ଷ ଅନୁଯାୟୀ ସୋମବାରର ସଂଖ୍ୟା ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।