ਮਹੱਤਵ
ਭਾਈ ਦੂਜ, ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਹੈ, ਜੋ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ — ਬਿਲਕੁਲ ਰਕਸ਼ਾ ਬੰਧਨ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਦਿਨ ਭੈਣਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਟਿੱਕਾ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਦਿਨ ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਯਮਰਾਜ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਯਮੁਨਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਤਿਲਕ ਲਗਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਯਮ ਦਵਿਤੀਆ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਸਮਾਂ
ਭੈਣਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਉਤਾਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਰੋਲੀ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਟਿੱਕਾ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਠਾਈ ਭੋਗ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਭਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਭਰਾ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਿਥਿ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਨ/h
ਭਾਈ ਦੂਜ ਦੀ ਤਿਥਿ ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦਵਿਤੀਆ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਟਿੱਕਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਚੌਘੜਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਉਤਤਮ ਹੈ।