ਬੁੱਧ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ: ਮਹੱਤਵ, ਰੀਤਾਂ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਜਸ਼ਨ
ਬੁੱਧ ਪੂਰਨਿਮਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਜਯੰਤੀ, ਵੈਸਕ ਜਾਂ ਵੈਸਾਖ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੌਧ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ (ਪੂਰਾ ਚੰਦਰਮਾ) ਦੇ ਦਿਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਦਿਨ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ (ਬੋਧੀ), ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਹਾਪਰਿਨਿਰਵਾਣ (ਮੁਕਤੀ)। ਇਸੇ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ 'ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵਾਲਾ ਦਿਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਵ
ਬੁੱਧ ਪੂਰਨਿਮਾ ਸਿਧਾਰਥ ਗੌਤਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ — 'ਜਾਗਰੂਕ ਪੁਰਸ਼' ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰੁਣਾ (ਦਇਆ), ਅਹਿੰਸਾ, ਸਜਾਗਤਾ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਮਾਰਗ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਚਾਰ ਆਰੀਅ ਸਤਿਅਾਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਅਵਤਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਵੀ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੈਸਾਖ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ, ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸਤਿਆਨਾਰਯਣ ਪੂਜਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੁੱਧ ਦਾ ਜੀਵਨ
ਲੁੰਬਿਨੀ (ਮੌਜੂਦਾ ਨੇਪਾਲ) ਵਿੱਚ ਛੇਵੀਂ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਾ ਸ਼ੁੱਧੋਦਨ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਮਾਇਆ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਿਧਾਰਥ ਵਜੋਂ ਜਨਮੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਬਹੁਤ ਹੀ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੀ ਸੁਖਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬੁਢਾਪੇ, ਬਿਮਾਰੀ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਪੱਸਵੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੁੱਖਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।
ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੋਧ ਗਯਾ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਨਾਥ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਬਾਕੀ ਜੀਵਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਅੱਸੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪਰਿਨਿਰਵਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੈਸਾਖ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਵਾਪਰੀਆਂ ਸਨ।
ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ
ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਪਣੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਕਸਰ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਸਾਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ।
ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:
- ਬੌਧ ਮੰਦਰਾਂ, ਮੱਠਾਂ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੋਧ ਗਯਾ, ਲੁੰਬਿਨੀ, ਸਾਰਨਾਥ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ੀਨਗਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨਾ।
- ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਫੁੱਲ, ਅਗਰਬੱਤੀ, ਦੀਪ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਭੇਟ ਕਰਨਾ।
- ਬੌਧ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰੀਰਤਨ (ਬੁੱਧ, ਧਰਮ, ਸੰਘ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
- ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ।
- ਪੰਜ ਸ਼ੀਲ (ਪੰਚਸ਼ੀਲ) ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ: ਹਿੰਸਾ, ਚੋਰੀ, ਗਲਤ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ, ਝੂਠ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ।
- ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਕਰਨਾ — ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਾਨ ਵੰਡਣਾ।
- ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਜਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ।
- ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗਦਾਰ ਲਾਲਟੈਨਾਂ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣਾ।
ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਿੱਠੀ ਖੀਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਜਾਤਾ ਦੁਆਰਾ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਦੁੱਧ-ਚਾਵਲ ਦੀ ਖੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਸ਼ਨ
ਬੁੱਧ ਪੂਰਨਿਮਾ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਛੁੱਟੀ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਬੋਧ ਗਯਾ ਵਿੱਚ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਬੋਧੀ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ, ਲੁੰਬਿਨੀ ਵਿੱਚ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦਿਨ ਸ਼ੋਭਾ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਲਾਲਟੈਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਕੱਠਾਂ ਨਾਲ 'ਵੈਸਕ' ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਬੌਧ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਡੂੰਘਾ ਸੰਦੇਸ਼
ਬੁੱਧ ਪੂਰਨਿਮਾ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ, ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ 'ਤੇ, ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰਨ, ਦਇਆ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਾਹੇ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਰਾਹੀਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਦਿਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸਰਵਭਲਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਾਰੀਖ਼ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਬੁੱਧ ਪੂਰਨਿਮਾ ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ (ਪੂਰਾ ਚੰਦਰਮਾ) ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਸਹੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਬੌਧ ਪੰਚੰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਿਥੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।