ਹਰਤਾਲਿਕਾ ਤੀਜ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ: ਮਹੱਤਵ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ, ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਸ਼ਨ
ਹਰਤਾਲਿਕਾ ਤੀਜ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਦਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ (ਤੀਜੇ ਦਿਨ) ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੌਰੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਵਾਹਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਵਰਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਣਵਿਆਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇੱਕ ਢੁਕਵੇਂ ਅਤੇ ਗੁਣਵਾਨ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਹ ਵਰਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਰਤਾਲਿਕਾ ਤੀਜ, ਹਰਿਆਲੀ ਤੀਜ ਅਤੇ ਕਜਰੀ ਤੀਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਮੌਸਮ ਦੀ ਤੀਜੀ ਮੁੱਖ ਤੀਜ ਹੈ।
ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਵ
ਸ਼ਬਦ “ਹਰਤਾਲਿਕਾ” ਹਰਤ (ਅਗਵਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਣਾ) ਅਤੇ ਆਲਿਕਾ (ਸਹੇਲੀ) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਸਕਣ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ, ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਔਰਤਾਂ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਜੋੜੇ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸਖ਼ਤ ਤੀਜ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਨਿਰਜਲਾ (ਪਾਣੀ ਰਹਿਤ) ਵਰਤ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਰਤਾਲਿਕਾ ਤੀਜ ਦੀ ਕਥਾ
ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਹਿਮਾਵਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਤੈਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਹੇਲੀਆਂ (ਆਲਿਕਾਵਾਂ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ (*ਹਰਤ*) ਇੱਕ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈਆਂ। ਉੱਥੇ, ਭਾਦਰਪਦ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ, ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਰੇਤ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਹਵਾ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ 'ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਤੀਬਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਹਰਤਾਲਿਕਾ ਤੀਜ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਪਾਲਣਾਵਾਂ
ਔਰਤਾਂ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਕਸਰ ਹਰੇ, ਲਾਲ ਜਾਂ ਪੀਲੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ। ਮਹਿੰਦੀ, ਚੂੜੀਆਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਤਿਉਹਾਰੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਮੁੱਖ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:
- ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਤੱਕ ਸਖ਼ਤ ਨਿਰਜਲਾ ਵਰਤ (ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਰੱਖਣਾ, ਜਾਂ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਲਕਾ ਫਲਾਹਾਰ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ।
- ਮਿੱਟੀ, ਰੇਤ ਜਾਂ ਨਦੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ (ਗੌਰੀ) ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਗਣੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ।
- ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਫੁੱਲਾਂ, ਫਲਾਂ, ਮਠਿਆਈਆਂ, ਧੂਪ, ਰੋਲੀ, ਚੌਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਵਾਇਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ।
- ਹਰਤਾਲਿਕਾ ਤੀਜ ਵਰਤ ਕਥਾ ਸੁਣਨਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ।
- ਸ਼ਾਮ ਜਾਂ ਰਾਤ ਭਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਰਤੀ ਕਰਨਾ।
- ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਸਮਾਪਤੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰਤ ਖੋਲ੍ਹਣਾ।
ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਸਮੂਹਿਕ ਪੂਜਾ, ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਖੇਤਰੀ ਜਸ਼ਨ
ਹਰਤਾਲਿਕਾ ਤੀਜ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਗਣੇਸ਼ ਚਤੁਰਥੀ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਸਮ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਈਚਾਰਕ ਇਕੱਠ, ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਆਮ ਹੈ।
ਡੂੰਘਾ ਸੰਦੇਸ਼
ਹਰਤਾਲਿਕਾ ਤੀਜ ਭਗਤੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਯਤਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਖ਼ਤ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਨਾਰੀ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਤੀਜ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਰਥਪੂਰਨ ਪਾਲਣਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਰੀਖ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਹਰਤਾਲਿਕਾ ਤੀਜ ਭਾਦਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਗਣੇਸ਼ ਚਤੁਰਥੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।