ਕਜਰੀ ਤੀਜ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ: ਮਹੱਤਵ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ, ਤਾਰੀਖ ਅਤੇ ਜਸ਼ਨ
ਕਜਰੀ ਤੀਜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਤੀਜ, ਕਜਲੀ ਤੀਜ ਜਾਂ ਸਤੂਡੀ ਤੀਜ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਾਨਸੂਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਦਰਵ ਦ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤਿਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਵਿਆਹਿਤ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੈਵਾਹਿਕ ਸਾਂਝ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਵਰਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ ਇੱਕ ਉਚਿਤ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਹ ਵਰਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਜਰੀ ਤੀਜ, ਹਰਿਆਲੀ ਤੀਜ ਦੇ ਲਗਭਗ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਿਆਲੀ ਤੀਜ ਤੇ ਹਰਤਾਲਿਕਾ ਤੀਜ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
“ਕਜਰੀ” ਨਾਮ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਕਜਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋੜੇ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਵ
ਕਜਰੀ ਤੀਜ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਸਥਿਰ ਵੈਵਾਹਿਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ ਲਈ ਵਰਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਚੰਗੀ ਫਸਲ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਨੀਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਿਵੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਮਾਤਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਪਿਆਰ, ਵਚਨਬੱਧਤਾ, ਪ੍ਰਜਨਨ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਪਾਲਣ
ਔਰਤਾਂ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਉੱਠ ਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪਹਿਰਾਵੇ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਹਿੰਦੀ, ਚੂੜੀਆਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਮੁੱਖ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:
- ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ (ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਸਰ ਨਿਰਜਲਾ ਜਾਂ ਫਲਾਹਾਰ ਵਰਤ)।
- ਫੁੱਲਾਂ, ਫਲਾਂ, ਮਿਠਾਈਆਂ, ਅਗਰਬੱਤੀ, ਕੁਮਕੁਮ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ।
- ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਨੀਮ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ, ਰੋਲੀ, ਚੌਲਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ।
- ਕਜਰੀ ਤੀਜ ਦੀ ਵਰਤ ਕਥਾ ਸੁਣਨਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ।
- ਵਰਤ ਖੋਲ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਨਿਕਲਣ 'ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਘ (ਪਾਣੀ) ਦੇਣਾ।
- ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਜਰੀ ਗੀਤ ਗਾਉਣਾ, ਪੀਂਘਾਂ ਪਾਉਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣਾ।
ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਜਰੀ ਤੀਜ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤੂ (ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਚਣੇ ਦਾ ਆਟਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘਿਓ ਅਤੇ ਗੁੜ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਵੇ) ਨਾਲ ਵਰਤ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਨ ਭਰ ਅਤੇ ਰਾਤ ਤੱਕ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਚੰਦਰਮਾ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ।
ਖੇਤਰੀ ਜਸ਼ਨ
ਕਜਰੀ ਤੀਜ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬੁੰਦੀ), ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਬਨਾਰਸ ਅਤੇ ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ ਸਮੇਤ), ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ ਅਤੇ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਇਕੱਠ, ਲੋਕ ਗੀਤ, ਪੀਂਘਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੀਮ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸ਼ੋਭਾ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾਵਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਡੂੰਘਾ ਸੰਦੇਸ਼
ਕਜਰੀ ਤੀਜ ਸਿਰਫ਼ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਭਗਤੀ, ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਗੀਤਾਂ, ਸਮੁਦਾਇਕ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ, ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਦਭਾਵਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਜ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿਆਰਾ ਤਿਉਹਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤਾਰੀਖ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਣ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਕਜਰੀ ਤੀਜ ਭਾਦਰਵ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤਿਆ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਹੀ ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਤਾਰੀਖ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਹਿੰਦੂ ਪੰਚੰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਿਥੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਦਯਾ ਤਿਥੀ (ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਤਿਥੀ) ਨੂੰ ਹੀ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।